Sữa mẹ là quà tặng quý giá của thiên nhiên, là thức ăn không thể thiếu của trẻ nhỏ. Người mẹ trong thời kỳ cho con bú mà sữa tiết ra quá ít hoặc không có sữa thì gọi là chứng thiếu sữa (hay khuyết nhũ).

Lá và quả sung non chữa thiếu sữa. (Ảnh: Internet)

Theo Đông y, sữa là do huyết hóa sinh, dựa vào khí mà vận hành. Vì vậy sữa có nhiều hay ít đều có quan hệ rất mật thiết với khí huyết người mẹ. Nói chung, tỳ vị hư nhược, khí huyết sinh hóa kém, hoặc can khí uất kết, khí cơ bất thông, kinh mạch vận hành trở trệ… đều có thể là nguyên nhân dẫn đến chứng thiếu sữa.

Phạm vi bài này xin giới thiệu một số nghiệm phương điều trị thiếu sữa bằng bài thuốc, châm cứu và món ăn theo Đông y như sau:

I. Điều trị bằng thuốc thang:

Đông y biện chứng thiếu sữa có 2 thể chính là:

1. Khí huyết lưỡng hư:

- Triệu chứng: Sữa ít hoặc không có sữa, sữa loãng, vú mềm, người mệt mỏi, hơi thở ngắn, ăn kém, môi lưỡi tái nhợt, rêu lưỡi mỏng, mạch tế nhược hoặc hư hoãn.

- Bài thuốc: Dùng bài Sinh nhũ đơn của Phó Thanh Chủ (1607-1684).

 Gồm có: Nhân sâm 40g, Hoàng kỳ (sống) 40g, Đương quy (rửa rượu) 80g, Mạch môn (bỏ lõi) 20g, Mộc thông 1,5g, Cát cánh 1,5g, Móng giò lợn 2 cái. Sắc uống 3 lần trong ngày. Theo tác giả bài thuốc sắc uống 2 thang là sữa ra như suối vọt.

2. Can khí uất kết:

- Triệu chứng: Sữa ít hoặc không có sữa mà vú căng đau nhức, ngực sườn đầy tức, chán ăn, người bứt rứt, rêu lưỡi vàng, mạch hoạt sác hoặc huyền sác.

- Bài thuốc: Dùng bài Thông nhũ thang, gồm có: Bạch thược (sao giấm) 20g, Đương quy (rửa rượu) 20g, Bạch truật (sao đất) 20g, Thục địa 12g, Cam thảo 1,5g, Mạch môn (bỏ lõi) 20g, Thông thảo 4g, Sài hồ 4g, Viễn chí 4g. Theo tác giả Phó Thanh Chủ chỉ cần sắc uống 1 thang liền thông sữa, không phải uống nữa. Tuy nhiên, theo chúng tôi, tùy người bệnh, thầy thuốc có thể gia giảm thêm bớt liều lượng cho thích hợp.

II. Điều trị bằng châm cứu, day ấn huyệt:

1. Theo tác giả Đổng Thiên Ân (Triết Giang Trung y tạp chí số 1-1965) dùng huyệt Đản trung châm thẳng, sâu 5 phân, lưu kim 30-60 phút. Sau khi châm kim, dùng điếu ngải cứu ấm trên huyệt khoảng 20 phút. Chỉ châm và cứu từ 1 đến 2 lần, điều trị 20 ca, có kết quả tốt 19 ca, không hiệu quả 1 ca.

2. Theo báo cáo của Nguỵ Hành Cơ (Trung cấp y san, 1-1988), dùng nhóm huyệt chủ gồm Đản trung, Nhũ căn, Dịch môn xuyên Trung chữ, Thông lý. Nếu can khí uất trệ gia thêm Liệt khuyết, Hậu khê, đều dùng tả pháp. Nếu khí huyết đều hư thêm các huyệt Công tôn, Túc tam lý, Tam âm giao, đều dùng bổ pháp. Sau khi châm kim xuyên nhanh qua da, các huyệt trên ngực cho luồn kim hướng về phía đầu vú từ 1-1,5 thốn. Sau khi đắc khí lưu kim 20 phút. Mỗi ngày 1 lần, 7 lần là 1 liệu trình. Kết hợp với phương pháp xoa bóp day ấn huyệt, tác giả điều trị 34 ca, khỏi hẳn được 24/25 ca can uất khí trệ và 7/9 ca khí huyết đều hư. Tỷ lệ khỏi hẳn đạt 91,2%. Ba ca còn lại đều có dấu hiệu chuyển biến tốt.